Chào bạn, tuần này tôi xin giới thiệu đến bạn một bài viết rất hay về sự thành công của tướng Hannibal một trong những vị tướng vĩ đại thời đế chế Hy Lạp và La Mã. Và điều đặc biệt bài này viết dành cho những nhà quản lý logistics. Đây là một chương trong cuốn sách “Transport Logistics: Past, Present and Predictions” của tác giả Issa Baluch (Chủ tịch kiêm CEO của tập đoàn Swift). Cũng như những bài học từ con đường Trường Sơn mà tôi đã giới thiệu với bạn lần trước thì lần này mời bạn du hành của Hannibal trong hành trình vĩ đại vượt dãy Alps. Bạn nên nhớ thời đó mọi thứ còn rất thô sơ. Hi vọng giúp bạn có một cái nhìn thú vị hơn về lịch sử. Bạn cũng có thể đọc thêm cuốn “33 Chiến Lược Của Chiến Tranh” (bản dịch tiếng Việt) có trích dẫn khá nhiều về Hannibal. Giờ thì mời bạn cùng thưởng thức hành trình chinh phục Rome của dân tộc Carthage.

 =========

 

“Hỡi các chiến binh các bạn nghĩ dãy núi Alp kia là gì? Chúng chẳng hơn gì một ngọn núi cao. Không nơi nào trên thế gian này có thể chạm tới trời như chúng; Nhưng cũng không đỉnh cao nào có thể cản trở những con người kiên cường. Hãy nhìn những con người này, bạn thử nghĩ xem họ đến đây bằng gì, bạn có nghĩ họ bay qua đỉnh Alp kia hay không? Họ đơn giản chỉ là những người La Mã. Đã nhiều lần, với phụ nữ và trẻ em, họ đã băng qua dãy Alp. Vậy thì chắc chắn rằng, bạn, những chiến binh dũng cảm chẳng có gì ngoài vũ trong tay, bạn có thể vượt qua dãy núi kiêu hùng kia”

 

Đó là lời hiệu triệu của tướng Hannibal trước binh lính ngay trước cuộc hành trình vượt dãy núi Alps.

 

“Không ngọn núi quá cao đối với ông”

Oliver Cromwell

 

Một thách thức vĩ đại trong logistics: vượt dãy núi Alps với đội quân 50 ngàn bộ binh, 9 ngàn kỵ binh và 37 voi chiến.

 Hành trình của Hannibal vượt dãy Alp đã làm kinh ngạc nhiều học giả và nhà nghiên cứu ngàn năm nay. Nhiều người đã từng nghe đến một vị tướng người Carthage vĩ đại đã đưa voi và đoàn quân khổng lồ vượt núi Alp, nhưng ít ai có thể tưởng tượng được chiều dài mà Hannibal trải qua trước khi đem quân đến đối đầu trực tiếp với La Mã tại Rome. Cũng có nhiều sự bất đồng về nơi mà Hannibal tiến hành vượt qua đỉnh núi bất khả xâm phạm của Alp. Tuy nhiên quan tâm của chúng ta là làm sao ông có thể vượt núi và làm thế nào ông có thể đem một đội quân với 50 ngàn binh sỹ, 9 ngàn kỵ binh cùng voi đi với mình.

 Vào thế kỷ thứ III TCN, Carthage trở thành một thành phố quyền lực và thịnh vượng nhất ở Tây Địa Trung Hải (thuộc Tây Ban Nha ngày nay). Thành phố thương mại này được đặt gần Bắc Phi và phát triển nhờ thương mại qua đường hàng hải. Thời điểm này ở Rome (La Mã), đối thủ của Carthage ở bên kia Địa Trung Hải, vẫn còn là một nền cộng hòa non trẻ và chưa thực sự trở thành đế chế hùng mạnh. Các cuộc chiến tranh Punic nổ ra vào giai đoạn 264-146 TCN khi mà Rome bắt đầu xâm lẫn vào lãnh thổ trên Địa Trung Hải của Carthage cũng như tuyến giao thương của thành phố này.

 

Hannibal Barca đã ra đời trong thời kỳ xung đột như thế. Khi lên 9 tuổi, ông thề trên bàn thờ tổ tiên ở Carthage sẽ không đội trời chung với người La Mã. Cha ông, Tướng Hamilcar đã lãnh đạo quân đội của Carthage trong cuộc chiến Punic đầu tiên với người La Mã trên đảo Sicily, cuộc chiến giành quyền kiểm soát hòn đảo trọng yếu này. Cuộc chiến này kết thúc trong thế bế tắc, nhưng Carthage đã nhanh chóng mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình ra toàn bộ Tây Ban Nha, nơi họ có thể khai thác nguồn lao động và khoáng sản nhằm đem lại lợi thế cho mình. Hòa bình không kéo dài bao lâu, bởi lẽ Hannibal muốn một phen sống mái với người La Mã. Khi mà tướng Hasdrubal (anh rể của Hannibal) bị ám sát vào năm 220 TCN, Hannibal lên kế nhiệm vai trò lãnh đạo. Tôi luyện 16 năm trong đội quân cuaa3 Hamilcar ở Tây Ban Nha, ông đã học được cách trở thành người lính vĩ đại và cách để tồn tại trong những điều kiện khắc nghiệt nhất. Vị tướng trẻ mạnh mẽ và đầy tham vọng này đã từng chỉ huy kỵ binh trong cuộc chiến Punic Lần Thứ Nhất trên đảo Sicily.

 Cuộc chiến  Punic Lần Thứ Hai kéo dài trong 17 năm và được tiến hành trực tiếp bởi Hannibal chỉ với một mục đính là trả thù Rome. Nó bắt đầu khi Hannibal bao vây thành phố Sagutum (Tây Ban Nha) vốn là đồng minh của đế chế La Mã vào năm 219 TCN. Cuộc bao vây này nhằm trừng phạt vì việc tấn công vô cơ vào một số thị trấn do người Carthage kiểm soát. Mối quan hệ giữa hai tượng đài quyền lực thời ấy bắt đầu bị rạn vỡ, và họ thấy một lần nữa buộc phải kéo vào cuộc chiến tranh tương tàn.

 

            Vào mùa xuân năm 218 TCN, Hannibal rời thành phố New Carthage (phía Nam Tây Ban Nha) để bắt đầu cuộc chinh phục Rome. Quân đội được tổ chức thành ba đội quân để giảm sự tắc nghẽn cũng như đảm bảo cho việc cung ứng dễ dàng hơn. Hannibal dẫn đội quân 90 ngàn lính bộ binh, 12 ngàn kỵ binh và voi. Một số nguồn thì cho rằng ông mang theo 60 con voi chứ không phải 37 con. Những con voi này đến từ Ma Rốc và Li Bi và hẳn phải có nài voi người Ấn Độ quản thúc chúng. Những con voi cao tầm 2.4-2.7 m này được huấn luyện nhằm tấn công các quân đoàn La Mã cũng như làm kinh sơ kỵ binh. Phần lớn voi đều mang áo giáp.

           

            Hannibal dự kiến cuộc hành trình sẽ xuyên qua Tây Ban Nha hướng đến Pyrenees, dãy núi cao ngất ngăn cách giữa Tây Ba Nha và Pháp. Hành trình này kéo dài 2 tháng, sau khi đã đánh tan một số bộ lạc Celtic hung dữ trên đường đi. Hannibal điều bớt một số quân quay lại Carthage. Có lẽ ông chỉ giữ lại khoảng 50 ngàn chiến binh và 9 ngàn kỵ binh. Nhưng người lính này cùng với voi của mình bắt đầu hành trình vượt dãy Alps. Hannibal hẳn đã tính tới chuyện giảm quân số vì lo sợ không đủ nguồn lương thực cung cấp.

            Đây là bất ngờ cho người La Mã, khi họ cứ đinh ninh rằng Hannibal vẫn đang ở Tây Ban Nha, thì đoàn quân Carthage đã băng qua Pyreness tiến đến Gaul (nước Pháp ngày nay). Trong khi quá trình hành quân Hannibal đã đút lót một số tù trưởng các bộ lạc để họ có thể nhanh chóng hành quân qua mà không phải chiến tranh. Khi tới sông Rhone, Hannibal phải đối mặt với Volcae, một bộ lạc hung tợn. Tại đây ông đã chiến thắng hai trở ngại: thứ nhất là bộ lạc Volcae hung dữ, thứ hai là đoàn voi 37 con vượt sông an toàn (voi vốn sợ nước).

Sau khi đánh bại bộ lạc Volcae và vượt sông an toàn, đoàn quân tiếp tục tiến về dãy Alps. Đầu tiên họ phải vượt qua dãy Alpes du Dauphine có độ cao 1219 m. Lúc này những trở ngại về địa hình đã gần như trở thành trở ngại thực sự lớn lao, khi mà đoàn quân phải vượt qua những hẻm núi hẹp, những con đường bao phủ băng tuyết với mũi sắc nhọn, cũng như sự tấn công của các bộ lạc địa phương trên những khe núi, nơi mà những bộ lạc này rất am tường. Kết quả là nhiều người lính phải bỏ mạng ở những khe núi sâu và hẹp trước khi đoàn quân tiến đến dãy núi cao hơn, dãy Hautes Alpes. Đỉnh dãy núi này cao tới 3962 m. tại đây họ bị mai phục bởi bộ lạc Gallic dẫn tới nhiều người lính, ngựa và voi bị tiêu diệt.

Cuối cùng, đoàn quân vừa đói khát vừa kiệt sức đã vượt qua chướng ngại vất cuối cùng, đường vào Italy đã thênh thang hơn. Họ đã đi 1609 km nhưng điều tồi tệ nhất vẫn chưa đến. Hannibal đứng trên đỉnh núi cao và khích lệ những người lính về những thành quả mà họ đã đạt được. Ông thúc giục họ tiếp tục con đường chinh phục, cho họ thấy vùng đất Italy đồng thời hứa hẹn những kết quả tươi đẹp. Tuy nhiên, trong điều kiện băng giá và những con đường hiểm trở đã gây ra hàng ngàn cái chết trong chặng cuối này. Khi họ đóng trại ở đất Italy thì quân số chỉ còn 26 ngàn người. Đó là vào năm 218 TCN, gần như toàn bộ ngựa và voi đã bị giết hoặc ăn thịt trên đường đi.

Trong khi đoàn quân Carthage đóng trại ở PO Valley, Hannibal đã phái gián điệp đi tìm chính xác nơi quân La Mã đóng. Sau khi nghỉ ngơi, Hannibal lần lượt hạ gục quân La Mã ở Ticinus và Trebbia cuối cùng là toàn bộ biển phía Nam và vùng phía Bắc Italy. Ở trận đánh sau đó Hannibal tiêu diệt từ 50 ngàn đến 70 ngàn quân La Mã đồng thời dành quyền kiểm soát toàn bộ vùng nam Italy. Tuy nhiên ông lại thất bại trong việc đánh chiếm Naples, đồng nghĩa với việc ông không thể thiết lập cảng ở phía nam Italy để nhận nguồn tiếp tế từ Carthage. Thiếu nguồn tiếp tế, quân Hannibal rút lui vào vùng nông thôn Italy. Quân La Mã truy đuổi gắt gao kéo dài cho đến tận năm 202 TCN, nhưng lại tránh những cuộc chiến lớn cái mà ta gọi sau này cuộc chiến tiêu hao sinh lực địch dần dần.

 

Chiến lược và các thách thức

 Rõ ràng lựa chọn duy nhất cảu Hannibal khi tấn công La Mã là chỉ có đường bộ. Bởi vì người La Mã kiểm soát vùng biển Địa Trung Hải. Hannibal nhận ra rằng sức mạnh của quân La Mã và hiểu rằng họ chỉ có thể đánh bại họ nếu như họ ở vùng Bắc Phi. Ông tin rằng nếu ông có thể đến tận Italy và chiến thắng một số trận quan trọng thì quân La Mã sẽ không đánh mà tự tan rã.

 Hơn nữa Hannibal quyết định chọn con đường này bởi những bài học logistics xương máu mà ông học từ cha mình. Trong chiến tranh Punic đầu tiên, Hannibal và cha mình đã đồn trú ở Sicily nơi mà họ bị phụ thuộc hoàn toàn vào các chuyến tàu tiếp tế lương thực và quân số từ Carthage. Nhưng chính sự yếu kém của thủy quân và thiếu sự hỗ trợ tương xứng từ giới chính trị tại Carthage mà quân của Hannibal và cha ông đã không được tiếp tế đầy đủ.

    Mặc dù Hannibal đã cố tránh những khó khăn trong logistics khi lựa chọn đường bộ để tiến đánh Rome, nhưng ông cũng phải đối mặt với những khó khăn khác như nguồn lực hạn chế, thời gian hạn chế, và các trở ngại về địa hình. Để vượt qua khó khăn ấy đòi hỏi phải có chiến lược logistics sáng suốt và toàn diện.

 

Nguồn lực hạn chế

 Nhà lịch sử học John Prevas ước tính rằng quân đội Carthage đã phải tiêu tốn hàng tấn lương thực mỗi ngày. Mỗi người lính sẽ cần 4000 đên 5000 calo mỗi ngày để di chuyển và thậm chí con số còn cao hơn nếu xảy ra các cuộc chiến dọc đường. Vậy thì Hannibal lấy lương thực ở đâu ra, nhất là khi phải vượt qua các vùng đất cằn cỗi ? Một trong những vị tướng của ông đã đề nghị ăn thịt người để tồn tại, nhưng Hannibal đã từ chối. Lựa chọn ít khốc liệt hơn là tiếp tục tái bổ xung lương thực ngay trên đường đi. Nước thì khá nhiều, nhất là khi đoàn quân phải vượt qua nhiều con sông còn lương thực sẽ được thu gom từ những vùng nông thôn xung quanh.  Đội quân này thu gom lương thực hoặc bằng cách dùng vũ lực hoặc một số bộ lạc sẽ tự cống nộp để đổi lại họ không bị giết hoặc bắt làm nô lệ. Ngoai ra Hannibal cũng rất để ý đến việc đóng quân ở gần những vùng có đồng ruộng và cỏ. Hnnibal hẳn đã phái sứ giả đi xây dựng liên minh cũng như thiết lập các vùng tiếp tế trên đường tới Rome ngay từ trước khi cuộc chiến tranh Punic lần thứ 2 nổ ra.

 

Hàng ngàn con la và bò được mang theo cùng quân đội, dùng cho việc kéo những máy bắn đá, xe phá thành. Trong đoàn quân ấy còn được bổ xung thợ rèn-sửa chữa vũ khí, lái buôn-kinh doanh từ những xác chết và những làng mạc bị thôn tín, thợ sửa giày-sửa chữa giày cho binh lính, và cả nô lệ phục vụ cho quân đội.

 Thời gian hạn chế

 Hannibal rất thông minh khi gửi trinh sát của mình đến dãy Alps trước ông khởi quân, và họ phát hiện ra rằng chỉ có thể vượt qua dãy Alp trước khi mùa đông ập xuống. Điều này đặt Hannibal vào tình thế là có ít thời gian để vượt núi. Kết quả là ông phải tiết kiệm thời gian cũng như thận trọng lựa chọn một số trận đánh với các bộ lạc. Ông hướng đến việc hối lộ họ để vượt qua vùng đất của họ hơn là phải đối đầu tốn thời và sức lực.

 

Trở ngại về địa hình

 Một trong những thách thức lớn nhất mà Hannibal phải đối mặt là làm sao chuyển 37 con voi chiến của mình. Mặc dù chúng ta không chắc chắn là liệu Hannibal có thể chuyển chúng an toàn trên đường đi hay không, nhưng một số tài liệu cho thấy thập chí chúng còn được chuyên chở bằng phà gỗ vượt sông Rhone, Pháp. Chúng ta nên nhớ rằng ngay thậm chí những nài voi giỏi nhất cũng thể bắt được những con voi chiến này xuống nước, do đó những chuyên gia logistics của Hannibal đã sáng tạo những phà gỗ cho phép di chuyển tới lui trên sông. Điều này chắc chắn là một giải pháp hoàn hảo, nhưng khó khăn không chỉ dừng ở đó, bởi vì ngay khi làm xong phà thì những con voi chiến cũng không chịu bước lên đó. Giải pháp đặt ra là một nài voi đã chọc giận con voi hung tợn nhất để con vật này nổi khùng và đuổi theo anh ta. Dĩ nhiên khi anh ta chạy xuống sông thì con vật này vẫn đuổi theo. May mắn thay hàng đoàn trâu, bò , ngựa theo sau con voi này khiến cho voi không thể quay đầu và chịu yên vị trên phà cho việc di chuyển.

  Khi mà Hannibal đã lên đến đỉnh núi cao nhất của dày Alps, ông mới hiểu rằng những con sông chỉ là chuyện quá nhỏ. Những con đường hẹp đầy chết chóc với băng, tuyết, nước, vách núi dựng đứng và những vũng bùn. Để giảm thiêu rủi ro khi băng qua các hẻm núi Hannibal phải thuê các bộ lạc địa phương hướng dẫn các đường đi tốt nhất có thể.

 Việc đưa đoàn quân xuống núi để vào Italy thậm chí còn khó hơn cả leo lên núi. Con đường mà trinh sát của Hannibal cho là hướng đi tốt nhất giờ đây tràn ngập băng và tuyết đến mức phải cắt chúng ra mới cho thể đi được. Mặt việc một vụ nở đất đã làm lấp hết tuyến đường, làm cho việc đi lại gần như là không thể. Ý tưởng trong đầu Hannibal là tạo ra những con đường mới trên đống đổ nát ấy, nhưng điều này cũng không kém phần nguy hiểm. Nhất là khi những con đường mới này trở lên dốc hơn, khiến cho không ít binh lính trượt ngã trên băng tuyết rớt xuống các tảng đá, không tránh khỏi cái chết. Nhiều người lính thì quá kiệt sức khi đi trên những con  đường hiểm trở, buộc phải dừng bước.

 

Khi mà việc mở một một con đường lớn chuyển quân đã không khả thi, các chuyên gia của Hannibal đã phát triển một kế hoạch mới bằng cách đi vòng qua những vùng bị phá hủy bởi nở đất: nghĩa là tạo ra con đường mới. Nhưng lúc bắt tay vào việc mở đường họ lại lần nữa đối diện với những tảng đá lớn chặn đường. Giải pháp tiếp theo là cưa, phá vỡ những tảng đá ấy thành những mảnh vụn, bằng cách sử dụng nông dân có kinh nghiệm trong việc mở đường qua những tảng đá lớn. Lửa được sử dụng để làm nóng những tảng đá nhiều ngày liên tục đến mức họ nào đó, sau đó họ rót rượu nho chua vốn dùng phục vụ cho binh lính lên tảng đá. Chất axetic đã làm những tảng đã nứt dần ra. Bằng búa, rìu họ có thể dễ dàng cắt vụn các tảng đá thành đường đi.

 

 

Trở ngại về con người: Kẻ thù bên trong

 Chúng ta cũng cần phải nhìn nhận khía cạnh khác là Hannibal phải làm sao động viên đội quân hàng ngàn người vượt qua hành trình gian khổ ấy. Bởi vì phần lớn người Carthage là thương nhân chứ không phải là người lính, họ thuê lính lê dương từ Châu Phi, Tây Ban Nha, và Pháp để chiến đấu. Những người này sẽ chia sẻ với Hannibal lòng căm thù Rome nhưng cũng ít trung thành lắm với người Carthage. Động lực cơ bản của họ là kiếm chác, cướp bóc từ các bộ lạc, ngôi làng mà họ đi qua.

 

Trước khi khởi hành, Hannibal đã nói với những đám lính đánh thuê này là họ có được sự hỗ trợ của người Gaul (người Pháp ngày nay) cùng chiến đấu chống lại Rome. Ông hứa rằng họ có thể khai thác nhiều thứ từ người Gaul; đó là lòng dũng cảm và sức mạnh. Nhà sử học Prevas nhận định rằng chính những điều này đã thúc đẩy đội quân ô hợp của Hannibal, giúp họ “quên đi những gì vô cùng nguy hiểm ở phía trước”. Nhà sử học Hy Lạp Livy cũng ghi nhận những lời khích lệ của Hannibal đã giúp đoàn quân vượt qua nỗi sợ hãi để chạm lên đỉnh Alps.  Điều này được gọi là quản trị nguồn nhân lực một cách tốt nhất. Nó được coi là những kỹ năng quản lý và thuyết phục cần thiết để duy trì kiểm soát đội quân lính đánh thuê trên đường chinh phục và chiến đấu trên vùng đất xa lạ hơn 15 năm. Thậm chí ấn tượng hơn là Hannibal chưa từng phải đối diện với bất kỳ sự nổi loạn nào trên đường đi.

 

 Trở ngại con người: kẻ thù trên đường

Công việc khó khăn nữa mà Hannibal phải đối mặt là trên đường tới Rome họ bị tấn công bởi các bộ lạc man rợ chỉ để kiếm chiến lợi phẩm. Bạn còn nhớ lúc Hannibal vượt sông Ranh (Rhone) vốn đã rất khó khăn nhưng họ phải chiến đấu với các chiến binh Volcae ở bờ bên kia tấn công. Điều này đồng nghĩa với thách thức về vận tải và chiến tranh xảy ra cùng một lúc. Hannibal giải quyết bằng cách tiêu diệt kẻ thù trước sau đó chiếm giữ bờ bên kia sông. Rồi ông cử một đội quân đi vòng đánh tập hậu người Volcae. Cùng lúc ấy hàng ngàn lính Carthage bắt đầu vượt sông, để đánh từ mặt trước. Và quân Volcae nhanh chóng rối loạn và tháo chạy trong hoảng sợ.

 Kết luận

 Nhiều thế hệ các tướng lĩnh đã nghiên cứu thành công của Hannibal, nhất là chiến thuật và chiến lược của ông trong chiến tranh. Trong chiến tranh mà Hannibal đối diện đòi hỏi khả năng lãnh đạo và quản lý phi thường cùng lúc phải kiểm soát nhiều nguồn lực tác động, đánh giá rủi ro, tận dụng thời gian, cũng như con người. Tuy nhiên đứng về phương diện logistics trong vận tải cũng đòi hỏi các nguyên tắc tương tự như thế, do đó có lẽ mỗi nhà quản lý logistics cũng cần xem xét và học hỏi các kinh nghiệm của Hannibal. Ông rõ ràng đóng cả hai vai cùng một lúc một là nhà chiến lược quân sự tài ba, một là nhà logistics vô cùng hiệu quả.

 Cũng rất thú vị khi tìm hiểu cách Hannibal tận dụng vận tải đa phương thức theo cách thô sơ nhất. Vận tải đa phương thức ngày nay bao gồm nhiều hình thức vận tải tiên tiến đường biển, hàng không, đường sắt và đường bộ. Một nhà logistics chuyên nghiệp sẽ cần tối ưu hóa các hình thức ấy để đem lại giá trị cho khách hàng bằng việc tìm ra cách thức nào hiểu quả và hiệu năng nhất trong định tuyến đi của hàng hóa. Tuy nhiên, Hannbial chỉ có một vài lựa chọn vận tải thô sơ; người lính (mang theo lương thực bên mình), gia súc vận chuyển, voi chiến và bè gỗ. Ông hẳn không có những nguồn lực vận tải hiện đai như ngày nay nhưng ông thành công chỉ bởi vì ông vận dụng thành thục khả năng tiên đoán, hoạch định, quản lý con người, chiến lược, lãnh đạo và sự quyết đoán cao.

 

Vietkha lược dịch